ارتقاء کیفیت بهره وری در آموزش و پرورش دانش آموزان
با وجود تعاریف زیاد درباره بهره وری ، به منظور اجرایی كردن آن در آموزش و پرورش می بایست تعریفی هماهنگ و سازگار با شرایط و نیازهای آموزش و پرورش به كار برد و ازطریق مشاركت كلیه كاركنان قدم های موثری را در این راه برداشت.
راهكارهای افزایش بهره وری مستلزم شناخت كافی وضعیت موجود و فرهنگ كاری آموزش و پرورش است. باتوجه به تفاوتهای مهم در فرهنگ كاری سازمانها و وضعیت موجود آنها می توان گفت راهكارهای افزایش بهره وری نیز در آنها متفاوت خواهدبود. در سطح كلان یا ملی این وظیفه دولت است كه با برنامه ریزی لازم زمینه ارتقای بهره وری را فراهم سازد. اما در سطح خرد یعنی در سطح مدارس ، مدیریتها و سازمانهای آموزش و پرورش ، وظیفه مدیران این واحدهاست كه با ایجاد جو مشاركت در محیط ، در كاركنان احساس غرور نسبت به كار ایجاد كرده و با تشویق كاركنان خوب و تلاشگر، گرایش و تعلق خاطر آنان را به محیط كار بیشتر كنند.
آنها همچنین می توانند با افزایش میزان صمیمیت و ایجاد روح همكاری در محیط كار، ارتباط كاركنان و مدیران را نزدیك تر نموده و آنان را به مشاركت در بهبود بهره وری سازمان یا مدرسه تحت سرپرستی خود و كاهش اتلاف منابع راغب سازند . لازمه این امر، شناخت و تجزیه و تحلیل وضعیت فعلی و ارزیابی عملكرد فرآیندهای مختلف آموزش و پرورش و نتایج حاصل از این فرآیندها و تلاش بی وقفه برای دگرگونی آن است كه سیستم های سازمان را در راستای بهبود مستمر و مطلوب و روند رو به رشد هدایت كند. ازجمله راهكارهای افزایش بهره وری می توان موارد زیر را پیشنهاد نمود:
1) تعهد و حمایت مدیریت ارشد از برنامه های عملیاتی بهبود و افزایش بهره وری.
2) تشكیل كمیته عالی بهره وری متشكل از مدیران كلیه واحدهای سازمان ، هسته ها و تیم های بهبود بهره وری با مشاركت فراگیر فرآیندگونه كلیه كاركنان با نگرش ایجاد دوایر یا گروه های بهبود بهره وری
3) تدوین استراتژی مدیریت بهره وری فراگیر و جاری سازی عملیاتی آن.
4) ایجاد باور، اعتماد و اطمینان در كاركنان نسبت به استراتژی و برنامه های پیشنهادی.
5) بكارگیری مكانیزم های ارزیابی عملكرد سازمان ، تدوین و جاری سازی شاخص های ارزیابی و سنجش عملكرد سازمان همسو با مدیریت بهره وری از قبیل اثربخشی ، كارآیی، انعطاف پذیری و كیفیت زندگی كاری.
6) اصلاح نظام مدیریت كه در این راستا باید اهداف و ساختار سیستم با نگرش فرآیندی تنظیم شود و از گسترش بی رویه افقی و عمومی سازمان جلوگیری گردد. همچنین باید به درجه ادغام تمام سیستم های مستقل و تخصصی به سیستمی جامع و یكپارچه با نگرش فرآیندی ، كیفیت داده ها و كیفیت فرآیند تغییر، توجه بسیار شده و بین مراحل حساس تغییر، ارتباط لازم ایجاد گردد.
7) برقراری آموزش های اثربخش در تمام سطوح سازمان.
8) برقراری ارتباط و همكاری اثربخش بین واحدها و قسمت های مختلف سازمان با بكارگیری فنون كار گروهی.
9) سازگاری میان مدیریت و نیروی كار در روش های بهبود بهره وری.
10) از كاركنان انجام كار با كیفیت خواسته شود.
11) اولویت دادن به تحقیقات كاربردی درباره فرآیندهای شغلی و كاری.
12) مدیر باید تمامی كاركنان را از جزییات كاری كه در حال انجام آن هستند ، مطلع نموده و آنان را در بهبود فرآیندها مشاركت و یاری دهد.
13) مدیران باید از اهداف پراكنده و بدون برنامه ریزی اجتناب كنند.
14) مدیران باید شخصاً وقت بیشتری برای برنامه ریزی ، هدایت و كنترل فعالیت ها برای افزایش بهره وری صرف كنند.
افزایش بهره وری در آموزش و پرورش ضمن اینكه سبب افزایش كیفیت خدمات آموزش و پرورش می گردد ، قیمت تمام شده آن را كاهش می دهد ، بازدهی سرمایه را نیز افزایش داده و ارتقای استانداردهای زندگی را فراهم می سازد كه این هر دو از عــوامل اصلی ایجاد ثروت ملی محسوب می شوند .
بنابراین، می توان گفت كه افزایش بهره وری به ویژه در آموزش و پرورش بهترین ابزار برای افزایش بهبود سطح زندگی مردم و ایجاد ثروت ملی است. از دیدگاه سیستمی با گسترش این تفكر در سطح منابع اقتصادی جامعه می توان نتیجه گرفت كه افزایش بهـــره وری آموزش و پرورش موجب افزایش بهره وری ملی شده و آن نیز به بالا رفتن قدرت خرید مردم ، رونق اقتصادی ، افزایش درآمد ملی ، كاهش تورم و همچنین افزایش اشتغال در درازمدت منجر خواهد شد.
بهره وری در آموزش و پرورش
دیر زمانی از بکارگیری شیوه های ارتقای کیفیت و بهره وری در صنایع و بخشهای اقتصادی نمی گذرد. موفقیت این راهکارها در رشد و توسعه اقتصادی، صاحبنظران را بر آن داشت تا آنها را در بنیادی ترین نهاد اقتصادی اجتماعی یعنی آموزش و پرورش بیازمایند و صد البته بکارگیری شیوه های ارتقای بهره وری در نظام های آموزشی نیز موفقیت آمیز بوده است. بطوری که همگان معتقدند کشورهای پیشگام در رشد و توسعه اقتصادی اجتماعی مسیری جز ارتقای کیفیت و بهره وری در آموزش و پرورش را نپیمودند. بنابراین استفاده از فواید حاصل از ارتقای بهره وری نقش بسیار مهمی در رشد و توسعه اقتصادی اجتماعی کشورهای گوناگون دارد.
كشور ما نیز كه در جهت اقتصاد دانایی محور حركت میكند و تمامی تلاش خود را برای افزایش سرمایههای انسانی بكار میگیرد چارهای جز ارتقای بهره وری در سطوح گوناگون به ویژه آموزش و پرورش ندارد.
ضرورت و اهمیت بهره وری در آموزش و پرورش:
یکی از زیر بنایی ترین نهادهای تمامی جوامع بشری پس از خانواده، آموزش و پرورش است.هر ساله منابع انسانی و مالی بسیار عظیمی برای تعلیم و تربیت دانش آموزان مورد استفاده قرار می گیرد.اینکه دانش آموزان آگاهی ها و توانمندیهای ضروری برای زندگی اجتماعی را بیاموزند و در رشد و اعتلای جامعه خود موثر باشند، از مهمترین چالشهای گریبان گیر نظام های آموزشی دنیا ، به خصوص نظام آموزشی کشور ماست.
ارتقای بهره وری در آموزش و پرورش نه تنها به توسعه اقتصادی اجتماعی کمک می کند،بلکه از طریق تربیت نیروی انسانی کارآمد و خلاق می تواند موجب اعتلای کشور گردد. از آنجایی كه امروزه دانش آموزان علاوه بر مهارتهای پایه نیازمند مهارتهای پیچیده تری هستند و منابعی كه در اختیار آموزش و پرورش قرار میگیرد، محدود است در نتیجه ارتقای بهره وری در آموزش و پرورش بایستی از طریق ارتقای بهره وری در مدارس صورت گیرد. اگر آموزش و پرورش ، تغییرات كیفی در فرهنگ حاكم بر جامعه بوجود آورد، بدون شك میتواند از طریق تحول در رفتار مردم و شكل نهادهای اجتماعی، پیشرفت های قابل ملاحظه ای در نرخ رشد بهره وری بوجود آورد.
افزون بر این، افرادی كه دانش و مهارت مفیدی به دست میآورند، میتوانند فرد مفیدی در جامعه به شمار آیند. آموزش و پرورش با تقویت و تحكیم سرمایههای مادی و انسانی بر رشد و ارتقای بهره وری سرعت میبخشد. 1
پیش از ارایه راهكارهای گوناگون در زمینه ارتقای بهره وری در مدارس بایستی تعریف دقیقی از آن ارایه نمود. به همین دلیل در این بخش تعاریف گوناگون بهره وری در آموزش و پرورش ارایه میگردد.
تعریف بهره وری در آموزش و پرورش:
تا کنون تعاریف بسیار زیادی از بهره وری در آموزش و پرورش ارایه شده است و هر یک از صاحبنظران از دیدگاه خاص خود به تعریف این مفهوم پرداخته اند.برخی بهره وری در آموزش و پرورش را اینگونه تعریف کرده اند:
«بهره وری در آموزش و پرورش تمرکز بر یادگیرنده و بهبود یادگیری است.»
«بهره وری در آموزش و پرورش : عبارت است از ارتباط میان نحوه استفاده سازمان آموزشی از منابعی كه در اختیار دارد و تبدیل آن طی فرآیندی آموزشی به ستاده های مطلوب همراه با در نظر گرفتن کیفیت زندگی کاری کلیه ی کارکنان آن .»
«کلان ( 1995 ) بهره وری آموزشی را ارتباط بین دروندادها ( هزینه های مصرف شده در آموزش ) و بروندادها (پیشرفت تحصیلی یا سایر اهداف تعریف شده برای آموزش و پرورش) می داند . از دیدگاه او مسأله اصلی در بهره وری آموزش و پرورش، اثربخشی هزینه و چگونگی استفاده از منابع موجود برای افزایش پیشرفت دانش آموزان است. برای حصول به این نتیجه مهم باید برنامه ریزی آموزشی و مسائل مالی را در بهره وری موثر و ضروری دانست .»
«در آموزش و پرورش بهره وری ارتباط بین پیشرفت تحصیلی دانش آموزان با منابع موجود تعریف می شود.»
نکته مشترک تمامی این تعاریف محوریت دانش آموزان و افزایش توانمندیهای آنان، همچنین استفاده بهینه از منابع موجود و کاهش هرینه ها در فعالیتهای مربوط به ارتقای بهره وری است. 2
پیش فرضهای بهره وری در مدرسه :
بی شک ارتقای بهره وری در مدرسه نیازمند مشارکت همه جانبه تمامی افراد جامعه به ویژه مسئولین ، کارکنان آموزشی ، دانش آموزان و اولیای آنها است. اما ایجاد مدرسه بهره ور یا ارتقای بهره وری در مدرسه مستلزم ایجاد اصول، قواعد و پیش فرضهای اولیه ای است که به مهمترین آنها اشاره می شود:
1 - جهت گیری دانش آموز – محور: محور تمامی فعالیتهای مربوط به ارتقای بهره وری در مدرسه دانش آموز است.
2 -جهت گیری به سمت بهبود: رویکردها و فعالیتهای مربوط به ارتقای بهره وری جهت گیری رو به بهبود دارد.این کار از طریق شناخت وضعیت موجود و برنامه ریزی برای بهبود فرایندها و عملکردهای گوناگون صورت می گیرد.
3 -جهت گیری به سمت موفقیت بیشتر : داشتن انتظارات بالا از دانش آموزان و کارکنان موجب می شود آنها تمامی سعی و تلاش خود را بکارگیرند.
4 – روحیه کار گروهی، مشاركت و همكاری : ایجاد فضا و جو مناسب برای مشاركت و همفكری و همچنین ترویج و اشاعه کار گروهی، توانمندی هایی را در کارکنان مدرسه و دانش آموزان تقویت می نماید، که آنها می توانند به آسانی با مشکلات روبرو شوند و آنها را حل كنند.
5 – بهره وری تخصصی و حرفه ای: درصورتی که توانمندی ها و مهارت های معلمین از طریق توسعه تخصصی و حرفه ای آنان ارتقا یابد و در آنها زمینه های لازم برای احساس تعلق، تعهد و مشاركت در تحقق اهداف مدرسه ایجاد گردد، بهره وری در آموزش و پرورش ارتقا خواهد یافت. 3
ویژگیهای مدارس بهره ور:
مدارس بهره ور علاوه بر كارآفرین بودن، هوشمندی در استفاده از منابع و علاقه، اعتقاد و اطمینان دانشآموزان به یادگیری بهتر و بیشتر دارای ویژگیهای زیر می باشند:
1 – محیطی امن و منظم
یكی از مهمترین ویژگیهای مدارس بهره ور وجود محیطی امن، منظم و هدفمند است كه موجب یادگیری بدون تشویش و نگرانی میشود. دانشآموزان با همكاری همدیگر درس می خوانند، به تفاوتهای فردی احترام میگذارند و برای نظرات همدیگر ارزش قایل هستند.
همچنین مدرسه قوانین و روندهای روشنی برای رفتارهای مناسب و مطلوب ، وضع می کند و بطور مداوم بر آنها تاکید می کند.
2 - انتظارات بالا برای موفقیت های روزافزون
اعتقاد تمامی کارکنان مدرسه بر این است که همه دانش آموزان می توانند مهارتهای ضروری را کسب کنند معلمین راهکارهای گوناگون و متنوعی را برای اطمینان از اینکه دانش آموزان مهارتهای مورد نظر را فرا گرفته اند ، تدوین و اجرا می کنند. مدرسه به دانش آموزان در حل مشکلات مربوط به یادگیری کمک می کند.
3 – رهبری آموزشی
مدیر به عنوان یک رهبرآموزشی عمل می کند که رسالت مدرسه را به دانش آموزان ، معلمین و جامعه ابلاغ می کند اگرچه رهبری بسیار گسترده است ، اما مدیر بعنوان یک مربی و یک رهبر پرشور و نشاط عمل می کند
4 – چشم انداز، رسالت و اهداف روشن و دقیق
کارکنان، اهداف مدرسه ، اهداف آموزشی و اولویت های آن را به خوبی درک می کنند و به آنها متعهدند. آنها برنامه آموزشی را طراحی می کنند که فراتر از مهارتهای سطح پایین را به دانش آموزان بیاموزند و پاسخگوی نیازهای سطح بالاتر یادگیری برای تمامی دانش آموزان هستند.
5 - فرصت یادگیری و زمان دانش آموزان برای انجام تکالیف
مدت زمان مناسبی به آموزش مهارتهای ضروری به دانش آموزان اختصاص می یابد. مدرسه در برنامه ریزی برای یادگیری بهتر و انجام تكالیف به دانش آموزان كمك می كند.
6 - پایش مستمر پیشرفت دانش آموزان
پیشرفت دانش آموزان از طریق شیوه های متعدد و گوناگون به طور مداوم اندازه گیری می شود. معلمان نیاز به توازن بین آنچه تدریس می شود با آنچه که امتحان گرفته می شود را درک می کنند . بیشتر تاکید ، بر آزمونهای معتبر و براساس برنامه آموزشی است.
7 - روابط خانه – مدرسه
والدین، اهداف مدرسه را به درستی درک می کنند و همیشه حامی و پشتیبان آن هستند و نقش مهمی در دستیابی به این اهداف بازی می کنند. اعتماد و ارتباط کافی بین معلمین و والدین وجود دارد که والدین را قادر می سازد به خوبی برای تحقق اهداف متقابل و در جهت فراهم آوردن تحصیلات با كیفیت بهتر برای دانش آموزان تمامی تلاش خود را بكار گیرند.
8 – تمامی كاركنان و دانش آموزان در گروههای مختلف با همدیگر همكاری و مشاركت میكنند.
احساس مسئولیت پذیری در گروه بسیار زیاد است و برنامهریزی ها به صورت گروهی انجام میشود.
9 – وجود فرهنگ مشاركتی، به عبارت دیگر:
- نگرشی سالم و احترام آمیزی در بین اعضای مدرسه وجود دارد.
- از اتخاذ تصمیمهای آگاهانه و مشترك بر اساس پژوهش حمایت میشود.
- برای ارتباط هر چه موثرتر دانشآموزان، اولیاء و كاركنان مدرسه، به ویژه والدینی كه تمایل دارند به منظور ارتقاء آموزش و یادگیری فرزندانشان در برنامههای مدرسه مشاركت فعال داشته باشند، برنامه ریزی دقیق صورت گرفته است.
- آموزش والدین ، بویژه در زمینه اهداف مدرسه و چگونگی مشاركت آنها در تحقق این اهداف، از اهمیت ویژه ای برخوردار است.
- برای پیشرفت دانشآموزان در فعالیت ها و اقدامات گوناگون سرمایه گذاری میشود.
10 – فرصتهای آموزشی مناسبی برای تمامی دانشآموزان از طریق امور زیر فراهم میگردد:
- تدوین یك برنامه درسی متعادل در حمایت از مهارتهای پایه از جمله خواندن و نوشتن، علوم و ریاضیات، تربیت بدنی ، هنر و فناوری.
- مهیا نمودن دانش آموزان برای تبدیل شدن به افرادی سخت كوش، اثربخش و مسئولیت پذیر در آینده.
- توسعه مهارتهای یادگیری به طور مداوم، از جمله مشاركت در یادگیری، برقراری روابط اجتماعی مطلوب، همكاری، مهارتهای حل مسأله و تفكر خلاق و تفكر منطقی.
- ترغیب دانش آموزان به مستقل بودن.
- ارتباط دادن یادگیری دانش آموزان با تجارب زندگی واقعی .
11 – رشد حرفه ای و تخصصی كاركنان بویژه معلمان.
این مهم از طریق موارد زیر حاصل می شود:
- حمایت از توسعه حرفه ای مستمر در حوزههای مختلف برنامه درسی.
- ارتقای حس دانش پژوهی و مشاركت در فعالیتهای معلمان.
- ایجاد فضایی تخصصی و حرفهای برای افزایش توانمندی های معلمان. 4
نتیجهگیری
همان گونه كه اشاره شد امروزه ارتقای بهره وری در نظام های آموزشی كشورهای مختلف از اهمیت و جایگاه ویژهای برخوردار است. نیاز به ارتقای بهرهوری در آموزش و پرورش كشورما نیز به خوبی احساس میشود. چرا كه برای تحقق اهداف و برنامههای كشور در جهت رشد و توسعه اقتصادی و اجتماعی ، ارتقای بهرهوری در آموزش و پرورش ضرورتی اجتناب ناپذیر است.
اگرچه تاكنون تعاریف بسیار متفاوت و گوناگونی از بهره وری در آموزش و پرورش ارائه شده است و انتظار می رود بر اساس نیازها و ضرورت های جوامع به توانمندی ها و مهارت های نوین نیروی انسانی تعاریف كاملتر و شاید متفاوت تری از این مفهوم پیچیده ارایه گردد، اما آنچه كه بیش از همه مهم است، لزوم آغاز حركت ارتقای كیفیت و بهره وری از مدرسه است كه مسلما مستلزم وجود پیش فرض هایی است.
حركت ارتقای بهرهوری در آموزش و پرورش دانشآموز – محور است و جهتگیری به سمت بهبود و موفقیت بیشتر دارد. این امر امكان پذیر نیست مگر در سایه مسئولیتپذیری و تعهد نسبت به انجام دقیق فعالیت های مربوط به ارتقای كیفیت و بهرهوری، كار گروهی و توسعه حرفهای و تخصصی كاركنان آموزشی.
آغاز این حركت از مدارس به وسیله ایجاد محیطی امن و منظم، تعیین چشم انداز، رسالت و اهداف روشن و دقیق ، رهبری آموزشی قوی و مستحكم، انتظارات بالا برای موفقیتهای روزافزون ، ایجاد فرصت های یادگیری غنی و متنوع، رابطه مستمر و مداوم خانه و مدرسه، سرمایهگذاری های فراوان برای پیشرفت دانش آموزان و ازهمه مهمتر وجود فرهنگی مشاركتی و اقدامات بی شمار دیگری كه نیازمند سعی و تلاش بی وقفه است، صورت میگیرد.
تمركز بر تسهیل و تسریع فرآیند یاددهی – یادگیری به عنوان با اهمیت ترین فرآیند در آموزش و پرورش نه تنها موجب می شود تمامی فعالیت هایی كه در این جهت قرار ندارند حذف گردد، بلكه موجب حذف دوباره كاریها و هزینههای غیر آموزشی میگردد.
در این میان نقش نیروی انسانی متخصص، متعهد و خلاق در راهبری حركت بهره وری در آموزش و پرورش غیرقابل انكاراست. آموزش و پرورش میتواند از طریق سرمایه گذاری هدفمند در رشد و توسعه حرفهای نیروی انسانی خود، گامهای موثری در جهت رشد و توسعه اقتصادی اجتماعی بردارد.
بی شك مسیر ارتقای كیفیت و بهرهوری در آموزش و پرورش با مخاطرات و چالش های عظیمی هم چون اندازه گیری دقیق شاخصهای بهرهوری ، برنامه ریزی منسجم برای بهبود و جلب حمایت و پشتیبانی مدیران ارشد و مسئولین روبروست و امید میرود با حساس سازی و ایجاد آگاهیهای لازم در این زمینه ، این چالش ها مرتفع گردند.
مدرسین در صورتی که با انوع روش تدریس اگاهی داشته باشند و در کلاس های خود از ان استفاده کنندصددرصد موفقتر هستند به امید ان روز